TEMAT: ZABURZENIA MOWY W PRZYPDKACH GLOBALNYCH I PARCJALNYCH ZAKŁÓCEŃ ROZWOJU

PSYCHORUCHOWEGO DZIECKA.

Mowa jest istotnym czynnikiem warunkującym rozwój psychiczny człowieka jak również regulującym jego stosunki z otoczeniem. Zaliczana jest ona do składowych wyższych procesów psychicznych kształtujących się w złożonym procesie uczenia się w ramach obowiązującego systemu językowego.

W tym złożonym procesie nabywania sprawności językowych dostrzec można wyraźne różnice indywidualne. O różnicach tych decydują zarówno uwarunkowania biologiczne jak i społeczne w jakich kształtuje się rozwój psychofizyczny dziecka . Jednocześnie bardzo wyraźnie dostrzega się wzajemne uwarunkowania rozwoju mowy dziecka z jego rozwojem psychicznym i motorycznym. Stąd też wszelkie zaburzenia rozwoju psychoruchowego mogą doprowadzać do zaburzeń mowy. Również zaburzenia rozwoju mowy mogą opóźniać lub upośledzać rozwój innych funkcji psychomotorycznych. Dlatego też zaburzenia rozwoju mowy i języka rozpatruje się na tle ogólnego rozwoju psychofizycznego dziecka.

Biorąc pod uwagę patomechanizm zaburzeń rozwoju mowy wyróżnia się:

a) zaburzenia pierwotne - występujące wówczas, gdy zaburzenie jest bezpośrednim skutkiem działania czynnika patogennego, np. afazji rozwojowej;

b) zaburzenia wtórne - będące pośrednim skutkiem działania czynnika patogennego, tzn. jedno zaburzenie np. rozwoju umysłowego czy głuchoty wywołuje drugie, np. zaburzenia komunikacji.

Fakt, iż zaburzenia rozwoju mowy mogą być zarówno przyczyną jak i skutkiem innych zaburzeń rozwojowych sprawia, że patomechanizm zaburzeń rozwoju komunikacji może być dwojaki. I tak czynnik patogenny zarówno biologiczny jak i psychospołeczny może wywołać zaburzenie pierwotne np. zaburzenia emocjonalne, które może, choć nie musi, prowadzić do powstawania zaburzeń wtórnych, np. do jąkania. Możne również wystąpić sytuacja niejako odwrotna, że zaburzenie pierwotne w postaci jąkania prowadzić może do powstania zaburzeń emocjonalnych jako zaburzeń wtórnych (do których w takich przypadkach najczęściej dochodzi ).

Powyższy podział wyraźnie podkreśla występowanie związków przyczynowo skutkowych oraz zależności między różnymi sferami rozwoju a także konsekwencji działania czynnika patogennego. W związku z tym zaburzenia rozwoju mowy nie są i nie powinny być rozpatrywane jako izolowane zjawiska.

Biorąc pod uwagę takie kryteria jak etiologia , patomechanizm oraz charakter obserwowanych u dzieci zjawisk językowych lokalizujących się na pograniczu normy lub poniżej niej, a także ich konsekwencji dla dalszego rozwoju, wyodrębnia się następujące nieprawidłowości w rozwoju mowy i języka :

a) zakłócenia rozwoju mowy - w tej sytuacji mowa rozwija się na prawidłowym podłożu i nie posiada patologicznego charakteru;

b) zaburzenia rozwoju mowy - wówczas mowa rozwija się na nieprawidłowym podłożu, tzn. nie ma warunków anatomicznych czy psychoneurologicznych do jej rozwoju.

Najważniejszym i jedynym objawem zakłóceń rozwoju mowy jest jej samoistne opóźnienie, wynikające z wolniejszego tempa i rytmu rozwoju oraz wolniejszego tempa dojrzewania układu nerwowego. Opóźnienie to wyrównuje się samoistnie do piątego roku życia bez konieczności interwencji specjalistycznej. Tak więc kwalifikowane jest ono do normalnych przejawów rozwoju, wśród których wyróżniamy:

- wycinkowe opóźnienie rozwoju mowy - wynikające z indywidualnego tempa i rytmu rozwoju będącego przejawem dysharmonii rozwojowej np. dziecko długo wypowiada tylko kilka sylab lub słów, za pomocą których komunikuje się z otoczeniem, lub też naśladuje jedynie melodię mowy otoczenia. (jednakże sposób zabawy i zachowania się dowodzą, że jego inteligencja jest na poziomie normy);

- zespół opóźnienia mowy czynnej - wynikający z niedojrzałości aparatu artykulacyjnego przy prawidłowo rozwiniętych ośrodkach rozumienia mowy i prawidłowych czynnościach myślenia słownego (w związku z czym dzieci te zaczynają mówić później a ich dalszy rozwój mowy przebiega z pewnymi trudnościami);

- opóźnienie rozwoju artykulacji - wówczas wypowiedzenia dziecka są charakterystyczne dla wcześniejszych faz rozwoju mowy, a więc nie mają cech patologicznych. Przejawiają się w postaci substytucji, elizji oraz innych zniekształceń fonetycznej budowy wyrazów, do których dochodzi w wyniku metatez, kontaminacji, asymilacji itp. Nie obserwuje się zatem deformacji dźwięków a wzorzec mowy i funkcjonowanie języka są prawidłowe;

- rozwojowa (fizjologiczna) niepłynność mowy - to opóźnienie rozwoju ekspresyjnego aspektu mowy określane też jako jąkanie rozwojowe. Jest to objaw normalnej niepłynności wynikający z nieustabilizowanej organizacji motoryki mowy;

- opóźnienie rozwoju mowy - wynikające z zaniedbań środowiskowych powstałych najczęściej w sytuacjach deprywacyjnych, takich jak, np. czasowa rozłąka z matką lub brak bliskiego kontaktu emocjonalnego z matką oraz w nieodpowiednich stymulacjach rozwoju językowego np. nieprawidłowych wzorcach i postawach językowych dorosłych lub niewłaściwej reakcji otoczenia na pierwsze wypowiedzi dziecka.

Druga w kolejności ( przedstawiona wyżej) kategoria nieprawidłowego rozwoju mowy i języka to jego zaburzenia. Jednym z ważniejszych, choć nie jedynym objawem tych zaburzeń jest niesamoistne opóźnienie rozwoju mowy. Opóźnienie to nie wyrównuje się samo a zaburzenia rozwoju mowy mogą przejawiać się różnorodnie i różne mogą być ich przyczyny. Najogólniej można je podzielić na zaburzenia rozwojowe i nabyte.

W przypadkach zaburzeń rozwojowych patogenny czynnik, w większym lub mniejszym stopniu, upośledza rozwój mowy dziecka prowadząc do jej niedokształcenia lub niedorozwoju. W zaburzeniach tych uszkodzenie rozwoju struktur odpowiedzialnych za czynności mowy istnieje od początku procesu rozwojowego .Oznacza to, iż mowa od początku kształtuje się na patologicznym podłożu. Wśród tych zaburzeń zaobserwować można następujące ich przejawy:

a) zaburzenia specyficzne - powstałe w wyniku wrodzonej , okołoporodowej lub w pierwszych miesiącach życia patologii, co powoduje, że mowa u tych dzieci nigdy nie rozwija się prawidłowo. Są to pierwotne, wycinkowe zaburzenia zachowania językowego, które nie są konsekwencją innych zaburzeń rozwojowych. Zazwyczaj towarzyszą im dodatkowe problemy, takie jak: trudności z nauką pisania i czytania, zaburzenia w relacjach interpersonalnych oraz zaburzenia emocjonalne i zaburzenia zachowania. Do zaburzeń tych zalicza się następujące specyficzne niedomogi rozwoju mowy i języka:

- specyficzne zaburzenia artykulacji, takie jak rozwojowe zaburzenia artykulacji, rozwojowe zaburzenia fonologiczne, funkcjonalne zaburzenia artykulacji oraz dyslalię;

- zaburzenia ekspresji mowy, czyli rozwojową dysfazję lub afazję o typie ekspresyjnym;

- zaburzenia percepcyjno-ekspresyjne, tj. rozwojową afazję lub dysfazję o typie percepcyjnym a także wrodzone zburzenia percepcji słuchowej, rozwojową afazję Wernickiego oraz głuchotę słów;

- nabytą afazję z padaczką tzw. zespół Landau- Kleffnera a także inne zaburzenia rozwoju mowy i języka.

b) zaburzenia niespecyficzne - przejawiają się we wszystkich czynnościach i mają charakter uogólniony a także odnoszący się do zaburzeń pamięci, uwagi i motywacji. Do zaburzeń tych zalicza się następujące niespecyficzne niedomogi rozwojowe:

- zaburzenia rozwoju mowy - będące zjawiskiem wtórnym do innych poważnych zaburzeń rozwoju takich jak: głuchota, upośledzenie umysłowe, zaburzenie motoryki itp. W tych przypadkach zaburzenia rozwoju mowy i języka mogą sygnalizować istnienie innych zaburzeń lecz nie stanowią zaburzeń pierwszoplanowych;

- rozległe zaburzenia rozwojowe - znamionują je ciężkie i postępujące zaburzenia w wielu sferach rozwoju, w tym w rozwoju zdolności komunikacyjnych. Wspólną cechą tych zaburzeń jest obniżenie ogólnego poziomu funkcjonowania poznawczego np. w przypadku autyzmu, zespołu Retta, zaburzeń dezintegracyjnych czy zespołu Aspergera. Grupa tych zaburzeń charakteryzuje się jakościowymi nieprawidłowościami w zakresie wszystkich trzech sfer zachowań społecznych tj. w interakcjach społecznych, komunikacji oraz w ograniczonym, powtarzającym się repertuarze zachowań i aktywności. Te wymienione wyżej jakościowe zaburzenia rozwojowe stanowią podstawową cechę funkcjonowania jednostki we wszystkich sytuacjach i obejmują całość jej zachowań.

Natomiast do drugiej i jednocześnie ostatniej (wymienionej wyżej) kategorii nieprawidłowego rozwoju mowy i języka zliczamy tzw. zaburzenia nabyte. W przypadkach tych, to biologiczny bądź psychospołeczny czynnik patogenny powoduje zatrzymanie rozwoju mowy, regres do wcześniejszych stadiów rozwojowych bądź utratę zdolności mówienia lub/i rozumienia mowy. Oznacza to, że początkowo prawidłowy rozwój zostaje nagle zaburzony i staje się deficytem nabytym, a nie występującym od początku rozwoju . Do zaburzeń nabytych zalicza się:

- afazję i dysfazję nabytą;

- głuchotę nabytą;

- jąkanie traumatyczne;

- mowę laryngektomowanych;

- zaburzenia będące następstwem deprywacji środowiskowych.

W dalszej części referatu chciałabym przedstawić szczegółowe aspekty zaburzeń mowy towarzyszące głębokim i rozległym zaburzeniom rozwojowym występującym w upośledzeniu umysłowym oraz parcjalnym zakłóceniom rozwoju percepcyjno - motorycznego rodzącym specyficzne trudności w nauce czytania i pisania czyli dysleksję rozwojową.

I tak upośledzenie umysłowe to stan głębokich i rozległych zaburzeń sprawności orientacyjno - poznawczych oraz zdolności przystosowania społecznego, którym towarzyszą zaburzenia motoryki a często także odchylenia od stanu fizycznego. Tak więc psychika dziecka i jego rozwój umysłowy są silnie połączone z jego motoryką i mają istotny związek z jego rozwojem mowy. Związek pomiędzy inteligencją a mową jest tak wyraźny, iż często twierdzi się, że mowa dziecka jest najlepszym wskaźnikiem poziomu jego inteligencji. Odnosi się to nie tylko do początków mowy i poziomu inteligencji we wczesnych latach, ale także do zakresu słownika w różnych okresach życia człowieka.

Badania dzieci upośledzonych umysłowo dowodzą, że tylko jedna trzecia tych dzieci wykazuje normalny poziom rozwoju mowy. Spostrzega się nawet tego rodzaju prawidłowość, że im niższy poziom inteligencji tym mniejsza sprawność komunikacyjna dziecka.

Wśród osób upośledzonych umysłowo wyróżnić można dwa zasadnicze modele rozwoju mowy. Pierwszy dotyczy osób lekko upośledzonych umysłowo, drugi natomiast obejmuje osoby głębiej upośledzone. Ten pierwszy model nie różni się zasadniczo od modelu rozwoju mowy osób z normą intelektualną z uwagi na podobne biologiczne podstawy rozwoju mowy oraz taki sam mechanizm formowania wypowiedzi słownych. Ponadto rozwój mowy w ontogenezie przebiega u jednych i u drugich według tych samych etapów oraz podobnie jedni jak i drudzy opanowują ten sam język - chociaż nie na tym samym poziomie.

Między sprawnością językową osób lekko upośledzonych umysłowo a osób z normą intelektualną nie ma różnic jakościowych, lecz występują różnice ilościowe.

Natomiast model rozwoju mowy osób głębiej upośledzonych umysłowo różni się zasadniczo od modelu rozwoju mowy osób normalnych. Wynika to stąd, że jednostki głębiej niedorozwinięte mają ewidentny deficyt biologicznego mechanizmu rozwoju mowy oraz różnią się od jednostek normalnych pod względem ilości i jakości przeprowadzonych operacji językowych. Ponadto rozwój mowy osób głębiej upośledzonych jest autonomiczny, żaden bowiem etap tego rozwoju nie stanowi pełnego powielenia analogicznego stadium rozwoju jednostek pełnosprawnych umysłowo. Bowiem na każdym z tych etapów czy to wyrazu, zdania czy wypowiedzi, dzieci głębiej niedorozwinięte ponoszą ewidentne straty, które są nie do wyrównania. W wyniku ich kumulowania kształtuje się język mocno ograniczony, ze specyficzną składnią, semantyką i fonologią.

W symptomatologii stopni upośledzenia umysłowego J.Kostrzewskiego wyróżnia się zakresy rozwoju mowy odnośnie do poszczególnych poziomów rozwoju psychoruchowego dziecka. I tak u dzieci upośledzonych w stopniu lekkim obserwuje się opóźniony rozwój mowy, tj. pojawienie się pojedynczych wyrazów do 3 roku życia, zdań w 5-6 roku życia oraz trudności z wypowiadaniem myśli i formułowaniem wypowiedzi. A ponadto : agramatyzmy, częste wady wymowy i mały zasób słownictwa. Uzupełnić należy , iż wg badań W. Kuzniecowej gaworzenie u tych dzieci pojawiło się w 1 roku życia u prawie połowy badanych a pozostali gaworzyli między 1 a 2 rokiem życia. Wszyscy wypowiadali pierwsze słowa po 1 roku życia, najczęściej między 2 a 5 rokiem życia. Badane dzieci zbudowały pierwsze frazy po ukończeniu 3 lat życia.

Natomiast u dzieci upośledzonych w stopniu umiarkowanym obserwuje się już znacznie opóźniony rozwój mowy, tj. wypowiadanie pojedynczych wyrazów ok. 5 roku życia, a zdań ok. 7 roku życia oraz używanie tylko prostych zdań przy licznych agramatyzmach. Wymowa tych dzieci jest wadliwa i niewyraźna przy ograniczonym zasobie słownictwa i braku pojęć abstrakcyjnych.

W kolejnej grupie dzieci upośledzonych w stopniu znacznym obserwuje się głębokie opóźnienie rozwoju mowy, czyli wypowiedzi tylko monosylabiczne lub jednowyrazowe. Sporadyczne obserwuje się użycie zdań prostych. Natomiast nie rozwija się umiejętność odmiany przez przypadki. Wymowa ich jest bełkotliwa przy minimalnym zasobie słownictwa.

Na ostatnim już poziomie upośledzenia umysłowego w stopniu głębokim obserwuje się mowę niewykształconą a dziecko opanowuje tylko 2-3 wyrazy i rozumie kilka prostych poleceń.

Jednak niezależnie od stopnia upośledzenia umysłowego, dzieci nim obciążone opanowują ograniczony kod językowy a rozmiar tego ograniczenia zależy od głębokości tego upośledzenia. Dlatego też wszystkie dzieci upośledzone umysłowo są jednocześnie opóźnione w rozwoju mowy a towarzyszące im mniej lub bardziej nasilone zaburzenia mowy określane są mianem dyslogii.

W dalszej części referatu chciałabym przedstawić zaburzenia mowy towarzyszące parcjalnym zakłóceniom rozwoju psychomotorycznego dziecka, będące przyczyną powstawania specyficznych trudności w nauce czytania i pisania, czyli dysleksji rozwojowej. Uznaje się ją jako syndrom zaburzeń komunikacji, czyli porozumiewania się językowego za pomocą mowy pisanej (pisma) w aspekcie odbioru informacji (czytania ) i nadawania informacji ( pisania) (L.Kaczmarek).

Umiejętności posługiwania się „mową ustną” i „pisaną” są środkiem porozumiewania się językowego między ludźmi. Podstawowym elementem czynności percepcji (odbioru ) mowy jest słuch fonematyczny. Warunkuje on w znacznym stopniu osiągnięcie prawidłowego rozwoju mowy i artykulacji oraz umiejętności czytania i pisania. Jego zaburzenia czy niedokształcenia utrudniają i zakłócają te procesy. Bowiem percepcja mowy polega na identyfikowaniu zasłyszanych dźwięków i wiązaniu ich z określoną treścią. Zatem zaburzenia słuchu fonematycznego utrudniają dokonywanie analizy i syntezy słuchowej wyrazów, która jest niezbędna w tak złożonych wyższych czynnościach psychicznych jakimi są czytanie i pisanie. Jest więc tu niezbędna umiejętność świadomego różnicowania i wyodrębniania głosek z zachowaniem ich kolejności w wyrazie. W trakcie dokonywania syntezy słuchowej istotną rolę odgrywa pamięć słuchowa pozwalająca przechowywać wszystkie składowe części słowa, a więc sylab i głosek w odpowiednim następstwie czasowym tak, aby je ponownie złożyć w wyraz. Poza tym pamięć słuchowa odgrywa ważną rolę w odtwarzaniu dłuższych ciągów werbalnych, zapamiętywaniu serii wyrazów połączonych związkami logiczno - gramatycznymi, a także w rozumieniu sensu wypowiedzi.

Obok percepcji i pamięci słuchowej, niezbędnej w procesie nabywania umiejętności czytania i pisania, nie mniej ważna jest sprawność analizatora wzrokowego. Umożliwia on rozróżnianie kształtów graficznych liter oraz odpowiedni dobór liter do głosek, a także ich zapamiętywanie i poprawne ich graficzne odtwarzanie. Przy zaburzeniach postrzegania kształtów liter a także współwystępujących zaburzeniach orientacji wzrokowo – przestrzennej (co może być związane z zaburzeniami procesu lateralizacji, brakiem ustalenia się dominacji mózgowej) występują trudności w identyfikacji i odtwarzaniu liter podobnych pod względem kształtów, a różniących się kierunkiem położenia w stosunku do osi poziomej (w-m., n-u, g-d, b-p) czy pionowej (p-g, b-d,) bądź też różniących się drobnymi detalami graficznymi (a-o, a-ą, e-ę, m.-n, u-w, l-t-ł, i-j). Również procesy analityczno- syntetyczne w obrębie percepcji wzrokowej odgrywają ważną rolę w nauce czytania i pisania. Różnicowanie i wyodrębnianie kolejnych liter z graficznej struktury wyrazu a następnie scalanie ich w wyraz jest podstawową czynnością w początkach nabywania tych umiejętności . Z czasem ustępuje fragmentaryczne ujmowanie struktur wyrazowych a postępuje ich globalne spostrzeganie tak aby w końcu doprowadzić do obejmowania wzrokiem większych całości czytanych tekstów. W czytaniu i nabywaniu umiejętności prawidłowego pisania istotną rolę odgrywa pamięć wzrokowa. Zapamiętywanie obrazów graficznych wyrazów przyśpiesza proces automatyzacji w czytaniu i jest nieodzowne przy opanowywaniu poprawnej pisowni. Natomiast zaburzenia w zakresie pamięci wzrokowej, zwłaszcza nie utrwalanie wizualnych wzorców wyrazowych, powodują powstawanie różnego rodzaju błędów w pisaniu, w tym błędów ortograficznych.

Oprócz analizatora słuchowego i wzrokowego równie ważna w reprodukcji graficznej pisma jest praca analizatora kinestetyczno-ruchowego. To właśnie ten analizator kieruje w trakcie pisania impulsami z centralnego układu nerwowego przekazując je do odpowiednich grup mięśni ręki tak, iż możliwy jest prawidłowy przebieg czynności pisania. Dzieje się to dzięki powstawaniu odpowiedniego napięcia mięśni, elastyczności i płynności ruchu oraz precyzji ruchu powodującej adekwatność wykonania w stosunku do zamierzonego celu. Zatem poprawne pismo kształtuje się poprzez wytwarzanie nawyków i automatyzmów grafomotorycznych. Nie dzieje się to w izolacji a w oparciu o skojarzenia międzyanalizatorowe i pamięć słuchowo-wzrokowo-ruchową. Natomiast wszelkie nieprawidłowości pracy analizatora kinestetyczno-ruchowego powodują powstawanie różnego rodzaju zaburzeń graficznej strony pisma (J.Mickiewicz).

Zakłócenia funkcji percepcyjno-motorycznych bądź ich integracji wywołują specyficzne kłopoty w opanowywaniu umiejętności czytania i pisania u dzieci, pomimo ich prawidłowego rozwoju umysłowego. Te specyficzne trudności w nauce określa się najczęściej terminem dysleksji rozwojowej. Zaburzenia te, choć istnieją od wczesnego dzieciństwa, spostrzegane bywają na ogół w początkach nauki szkolnej albo w jeszcze późniejszym okresie edukacji. Ich obraz kliniczny jest zróżnicowany i zależny od stopnia i zakresu dysfunkcji. Dlatego też wyróżnić można następujące typy dysleksji:

- dysleksja typu wzrokowego - u jej podłoża obserwuje się występowanie zaburzeń percepcji i pamięci wzrokowej w powiązaniu z zaburzeniami koordynacji wzrokowo-ruchowej i wzrokowo-przestrzennej;

- dysleksja typu słuchowego - uwarunkowana zaburzeniami percepcji i pamięci słuchowej dźwięków mowy, najczęściej powiązana z zaburzeniami funkcji językowych;

- dysleksja integracyjna - występuje wówczas, gdy poszczególne analizatory nie wykazują zakłóceń, natomiast zaburzona jest ich koordynacja czyli występują zaburzenia integracji percepcyjno –motorycznych(termin ten został wprowadzony przez M.Bogdanowicz-prekursora polskich badań nad dysleksją rozwojową) ;

- dysleksja typu mieszanego - obserwuje się ją wówczas, gdy występują zaburzenia zarówno w percepcji słuchowej słowa, pamięci sekwencyjnej słuchowej, percepcji wzrokowej wyrazów, wzrokowej pamięci sekwencyjnej, pamięci wzrokowo-słuchowej oraz wyobraźni przestrzennej.

Ponadto dla wskazania rodzaju zaburzonych czynności przyjmuje się następującą terminologię:

- dysleksja - jako termin określający specyficzne trudności w czytaniu;

- dysortografia - to trudności w poprawnym pisaniu przejawiające się popełnianiem różnego typu błędów w tym ortograficznych;

- dysgrafia - to zniekształcenia strony graficznej pisma.

Dziecko ze specyficznymi trudnościami w nauce już u progu swojej kariery szkolnej napotyka na duże kłopoty z opanowaniem umiejętności czytania i pisania, gdyż dochodzi do zachwiania równowagi między jego możliwościami percepcyjnymi a wymaganiami dydaktycznymi szkoły. W późniejszym okresie edukacji napotyka na rozmaite trudności w obrębie wielu przedmiotów nauczania, co prowadzi do uogólnionych trudności szkolnych prowadzących najczęściej do wtórnych zaburzeń emocjonalnych.

Rozpatrując złożoność procesów czytania i pisania w aspekcie funkcjonowania poszczególnych analizatorów w nich uczestniczących jak również ich współdziałania, należy zaznaczyć, iż jest to równocześnie twórczy akt językowy zależny od prawidłowego rozwoju mowy. Bowiem to od poziomu sprawności językowej zależy poprawność czytania, wyrażająca zgodność dźwięku z odpowiadającą mu literą jako znaku graficznego, a także poprawność pisania. A więc dobre opanowanie umiejętności mówienia jest dobrym przygotowaniem do nauki czytania. Dobre opanowanie umiejętności mówienia i czytania jest dobrym przygotowaniem do nauki pisania.

Przedstawiając powyższe rozważania na temat przejawów zaburzeń mowy występujących w globalnych i parcjalnych zakłóceniach rozwoju psychomotorycznego starałam się przede wszystkim ukazać ich jakościowe i ilościowe zróżnicowania. Starałam się także ukazać , iż związek pomiędzy inteligencją a mową jest tak wyraźny, iż często twierdzi się, że mowa dziecka jest najlepszym wskaźnikiem jego inteligencji. Odnosi się to nie tylko do początków mowy i poziomu inteligencji we wczesnych latach, ale także poziomu sprawności językowej w różnych okresach życia dziecka.

Opracowała: Maria Misztal

Bibliografia:

1) M. Bogdanowicz :„Psychologia kliniczna dziecka w wieku przedszkolnym.” Warszawa 1985

2) „Logopedia. Pytania i odpowiedzi.” red. T. Gałkowski i G. Jastrzębowska.

Opole 1999

3) „Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży.” red. M. Żebrowska . Warszawa 1979

4) J. Mickiewicz: „Jedynka z ortografii”. Toruń 1997

5) A. Balejko: „Jak pokonać trudności w mówieniu i pisaniu”. Białystok 1999.

POWRÓT NA STRONĘ GŁÓWNA